Elements of a Contemporary Liturgical Debate

Panagiotis Trembelas and Evlogios Kourilas on the Recitation of Priestly Prayers in the Divine Liturgy

Kirjoittajat

• Fr Chrysostomos Nassis School of Social Theology and Christian Culture, University of Thessaloniki https://orcid.org/0009-0008-6294-277X

DOI:

https://doi.org/10.61560/ortodoksia.147774

Avainsanat:

Panagiotis Trembelas, Evlogios Kourilas, Jumalallinen liturgia, ääneen luetut papilliset rukoukset, Kreikan kirkko

Abstrakti

In current discussions on liturgical renewal and reform within the Orthodox Church, a significant number of scholars and practitioners strongly advocate for the audible recitation of priestly prayers during the Divine Liturgy. This marks a departure from the long-standing practice observed in Greece until the mid to late 20th century.

Traditionally, it was customary to recite these ‘mystikai euchai’ in a manner inaudible to the congregation. Throughout the 20th century, however, perspectives regarding this practice gradually evolved. By the mid-20th century, the debate peaked, with proponents arguing for either the audible or the silent recitation of these prayers. This culminated in the 1956 decision by the Synod of the Church of Greece, favoring the older practice in order to counteract the alternative trend.

This paper aims to dissect this debate, focusing specifically on the divergent viewpoints of Panagiotis Trembelas and Eulogios Kourilas Lauriotes. By examining the perspectives of these influential figures, this paper seeks to explore the nuanced layers of this theological discussion, providing valuable insights for contemporary reflection within Orthodox liturgical theology and practice.

Lähdeviitteet

Alexopoulos, Stefanos (2012). The State of Modern Greek Liturgical Studies and Research: A Preliminary Survey. In Bert Groen, et al. (ed.), Inquiries into Eastern Christian Worship: Select Papers of the Second International Congress of the Society of Oriental Liturgy. Rome, 17-21 September 2008. Eastern Christian Studies 12. Leuven: Peeters, 375–392.

Logotheti, Amaryllis (2017). The Brotherhood of Theologians Zoe and Its Influence on Twentieth-Century Greece. In Aleksandra Djurić Milovanović and Radmila Radić (ed.), Orthodox Christian Renewal Movements in Eastern Europe. Christianity & Renewal – Interdisciplinary Studies. Cham, Switzerland: Palgrave/Macmillan, 285–302.

Minns, Denis and Paul Parvis (2009). Justin, Philosopher and Martyr, Apologies. Oxford Early Christian Texts. Oxford: Oxford University Press.

Meyendorff, Paul (1991). Russia, Ritual, and Reform: The Liturgical Reforms of Nikon in the 17th Century. Crestwood NY: St. Vladimir’s Seminary Press.

Rouwhorst, Gerard (2004). Historical Periods as Normative Sources. The Appeal to the Past in the Research on Liturgical History. In Judith Frishman, Willemien Otten, and Gerard Rouwhorst (ed.), Religious Identity and the Problem of Historical Foundation. Jewish and Christian Perspectives Series 8. Leiden: Brill, 495–512.

Schoell, Rudolf and Kroll, Wilhelm (ed.) (1877). Corpus iuris civilis: Vol. 3, Novellae. Berolini: Apud Weidmannos.

Taft, Robert (2003). Christian Liturgical Psalmody: Origins, Development, Decomposition, Collapse. In Harold W. Attridge and Margot Elsbeth Fassler (ed.), Psalms in Community: Jewish and Christian Textual, Liturgical, and Artistic Traditions. Society of Biblical Literature Symposium Series 25. Atlanta: Society of Biblical Literature, 7–32.

Taft, Robert (2006). Was the Eucharistic Anaphora Recited Secretly or Aloud? The Ancient Tradition and What Became of It. In Roberta R. Ervine (ed.), Worship Traditions in Armenia and the Neighboring Christian East: An International Symposium in Honor of the 40th Anniversary of St. Nersess Armenian Seminary. Avant Series 3. Crestwood, NY: St. Vladimir’s Seminary Press and St. Nersess Armenian Seminary, 15–57.

Trembelas, Panagiotis (1955). L’audition de l’anaphore Eucharistique par le peuple. In 1054-1954. L’Église et les Églises, neuf siècles de douloureuse séparation entre l’Orient et l’Occident (Études et travaux sur l’Unité chrétienne offerts à Dom Lambert Beauduin), vol. ΙΙ. Bruxelles: Éditions de Chevetogne, 207–220.

von Lingenthal, Karl Eduard Zachariae (1881). Imp. Justiniani Pp. A. novellae quae vocantur, sive, Constitutiones quae extra codicem supersunt ordine chronologico digestae. Lipsiae: B.G. Teubner.

Ἀγαθάγγελος (Χαραμαντίδης), Ἐπίσκοπος Φαναρίου (2010). Ἀγωνία στὸ ὅρος τοῦ κόσμου, Κείμενα ἐκκλησιολογικῆς αὐτοσυνειδησίας. Ἀθήνα: Ἐκδοτικὸς Ὀργανισμὸς Π. Κυριακίδη.

Αἱ Συνοδικαὶ Ἐγκύκλιοι, I-VIII (1955-2021). Αἱ Συνοδικαὶ Ἐγκύκλιοι ἐκδιδόμεναι ὑπὸ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, vols. I–VIII. Ἀθῆναι: Ἀποστολικὴ Διακονία.

Ζαγκλή-Μπόζιου (2009). Ευλόγιος Κουρίλας (1880-1961). Το Αρχείο του στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίων. Επιστημονική Επετηρίδα Φιλοσοφικής Σχολής Δωδώνη: Παράρτημα αρ. 79. Ιωάννινα: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Θεοδώρου, Εὐάγγελος (1971). Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας - (Σπουδαί, Τίτλοι, Δράσις, Δημοσιεύματα). Offprint of the Ἐπιστημονική Ἐπετηρίδα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Ἀθηνῶν 17, Ἀθῆναι 1971.

Καλαϊτζίδης, Παναγιώτης (2016). Ὁ Π. Τρεμπέλας ὡς ἐκδότης λειτουργικῶν κειμένων. Ἀξιολόγηση τοῦ ἔργου του. In Νικόλαος Ἀσπρούλης (ed.), Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας μεταξὺ παράδοσης καὶ ἀνανέωσης, μεταξὺ ἐπιστήμης καὶ ἱεραποστολής. Θεολογικὲς Προσωπογραφίες 1. Βόλος: Ἐκδοτικὴ Δημητριάδος, 261–343.

Ματαράγκας Διονύσιος (1950). Περὶ τῆς «Ἐννοίας τῆς συνιερουργίας». Ἐπιστολαὶ πρὸς τὴν «Ἐκκλησίαν». Ἐκκλησία 27, 26–27.

Μπαρούσης, Νικόδημος (2002). Ἡ ἀνάγνωση τῶν εὐχῶν τῆς Θείας Λειτουργίας. Θεοδρομία, «Α΄ Λειτουργικό Συνέδριο: Τό μεγαλεῖο τῆς Θείας Λατρείας. Παράδοση ἤ ἀνανέωση; 27 Φεβρουαρίου – 1 Μαρτίου 2002», 4:1-3, 156–200.

Μπαρούσης, Νικόδημος (2003). Περὶ τοῦ τρόπου ἀναγνώσεως τῶν εὐχῶν τῆς Θείας Λειτουργίας (Ἀπάντησις εἰς τὸν κ. Γεώργιον Φίλιαν), Θεοδρομία 5:3, 351–367.

Μπαρούσης, Νικόδημος (2011a). Ἐπικοινωνία. Ἐφημέριος. 60:5, 23–26.

Μπαρούσης, Νικόδημος (2011b). Ἐπικοινωνία. Ἐφημέριος. 60:8, 24–26.

Μπαρούσης, Νικόδημος (2011c). Ἡ μυστική ἀνάγνωσις τῶν εὐχῶν τῆς Θείας Λειτουργίας, Ἀθήνα: Τίνος.

Παπαδάκης, Θεόδουλος (1963). Πραγματεῖαι καὶ συγγραφαὶ τοῦ ἀοιδίμου Μητροπολίτου Κορυτσᾶς Εὐλόγιου Κουρίλα. Ἀθῆναι: Ἐταιρία Ἠπειρωτικῶν Μελετῶν.

Παρασκευαΐδης, Χριστόδουλος (1982). Ἱστορικὴ καὶ κανονικὴ θεώρησις τοῦ παλαιοημερολογιτικοῦ ζητήματος κατά τε τὴν γένεσιν καὶ τὴν ἐξέλιξιν αὐτοῦ ἐν Ἑλλάδι. Ἀθήνα: n.p.

Σκαλτσῆς, Παναγιώτης (2009). Ἡ περὶ τῆς ἀναγνώσεως τῶν εὐχῶν τῆς θεία Λειτουργίας παράδοση καὶ οἱ σχετικὲς ἀπόψεις τοῦ ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου. Θεολογία 79:3, 71–92.

Σκαλτσῆς, Παναγιώτης (2011a). Ἰωάννης Φουντούλης καί μυστική Λατρεία. Ἐφημέριος 60.2, 10-13. The same in Μαρτυρία. Ἱερὰ Μητρόπολις Κυδωνίας καὶ Ἀποκορώνου – Χανιά, Περ. Γ’, τεῦχ. 9 (Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2011) 15–19.

Σκαλτσῆς, Παναγιώτης (2011b). Ἐπικοινωνία. Ἐφημέριος. 60.7, 21–25.

Σκαλτσῆς, Παναγιώτης (2011c). Ἐπικοινωνία. Ἐφημέριος. 60.11, 22–26.

Σκαλτσῆς, Παναγιώτης (2014). Ἡ περί Προσκομιδῆς ἔριδα στό Ἅγιον Ὄρος τόν 17ο αἰώνα. In Demosthenis Kaklamanos (ed.), Mount Athos and Scholarship. Conference Proceedings of the 8th International Scientific Conference. Thessaloniki 22-24 November 2013. Thessaloniki: Mount Athos Center, 139–150.

Σκρέττας, Νικόδημος (2008). Ἡ θεία Εὐχαριστία καὶ τὰ προνόμια τῆς Κυριακῆς κατὰ τὴ διδασκαλία των Κολλυβάδων, 3rd edition. Κανονικὰ καὶ Λειτουργικὰ 7. Θεσσαλονίκη: Μυγδονία.

Σταυρινός, Ἀμβρόσιος (2001). Ἀρχαιόταται καὶ σύγχρονοι λειτουργίαι τῶν κυριωτέρων τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησιῶν. 2nd edition, ed. Νικόδημος Σκρέττας. Θεσσαλονίκη: Πατριαρχικὸν Ἵδρυμα Πατερικῶν Μελετῶν.

Τζέρπος, Δημήτριος (2016). Ἡ συμβολή τοῦ Παναγιώτη Ν. Τρεμπέλα στήν ἀναζωπύρωση τῆς Λειτουργικῆς ζωῆς στήν Ἑλλάδα. In Νικόλαος Ἀσπρούλης (ed.), Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας μεταξὺ παράδοσης καὶ ἀνανέωσης, μεταξὺ ἐπιστήμης καὶ ἱεραποστολής. Θεολογικὲς Προσωπογραφίες 1. Βόλος: Ἐκδοτικὴ Δημητριάδος, 161–179.

Τρεμπέλας, Παναγιώτης (1935). Αἱ τρεῖς λειτουργίαι κατὰ τοὺς ἐν Ἀθήναῖς κώδικας. Ἀθῆναι: Ἐκδίδεται ὑπὸ τῆς Μ. Πατριαρχικῆς Ἐπιστημονικῆς Ἐπιτροπῆς πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν λειτουργικῶν βιβλίων.

Τρεμπέλας, Παναγιώτης (1949). Ἡ Ρωμαϊκὴ λειτουργικὴ κίνησις καὶ ἡ πρᾶξις τῆς Ἀνατολῆς, Ἀθήνα: n.p.

Τρεμπέλας, Παναγιώτης (1948-1950). Ἡ ρωμαιοκαθολική λειτουργική κίνησις, Ἐκκλησία 25, 373–374; 26, 6–8, 52–54, 73–75, 157–158, 213–214, 236–238, 255–256, 272–274, 287–288, 362–364, 381–383; 27, 22–24, 55–56, 72–73, 88–89, 104–105.

Τρεμπέλας, Παναγιώτης (1953). Τὸ βασίλειον ἱεράτευμα κατὰ τὴν σύγχρονον διδασκαλίαν τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας, Ἀθήνα: n.p.

Τρεμπέλας, Παναγιώτης (1957). Οἱ λαϊκοὶ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ. Τὸ βασίλειον ἱεράτευμα Ἐκκλησίας, Ἀθήνα: Ἐνορία.

Τωμαδάκης, Νικόλαος Β. (1960-1961). Εὐλόγιος Κουρίλας – Νεκρολογία. Ἐπετηρὶς Ἑταιρείας Βυζαντινῶν Σπουδῶν 30, 565–566.

Φίλιας, Γρηγόριος (1997). Ὁ τρόπος ἀναγνώσεως τῶν εὐχῶν στὴ λατρεία τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας κατὰ τὰ χειρόγραφα Εὐχολόγια η΄-ιδ΄ αἰώνων. Ἀθήνα: Γρηγόρης.

Φίλιας, Γρηγόριος (2003). Ὁ τρόπος ἀναγνώσεως τῶν εὐχῶν τῆς θείας λατρείας (μὲ ἀφορμὴ μιὰ εἰσήγηση). Θεολογία 74:1, 111–151.

Φουντούλης, Ἰωάννης (2006). Ὁ καθηγητής Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας ὡς λειτουργιολόγος. Συμβολή - Ἐπιθεώρησις τοῦ Ἐκκλησιαστικού Τυπικοῦ εἰς τὴν τάξιν τῆς Ὀρθοδόξου Λατρείας 14, 3–7.

Φουντούλης (2004). Λειτουργική Α΄. Εἰσαγωγὴ στὴ θεία λατρεία. Θεσσαλονίκη: Μυγδονία.

Φουντούλης (1977). Τὸ πνεῦμα τῆς θείας λατρείας. Λειτουργικὰ θέματα Α΄. Θεσσαλονίκη: n.p., 9–37.